این پژوهش با هدف شناسایی وضعیت موجود کیفیت آب رودخانۀ بشار از طریق محاسبۀ شاخص کیفیت آب های سطحی ایران (IRWQIsc) انجام شد. پایش کیفیت آب رودخانه براساس نمونه برداری از 12 ایستگاه در طول رودخانه هم زمان با نمونه برداری از دو ایستگاه آلودگی نقطه ای ورودی به رودخانه (پساب پرورش ماهی و پساب تصفیۀ خانه فاضلاب یاسوج)، در مهرماه 1400 به عنوان دورۀ کم آبی و دی ماه 1400 به عنوان دورۀ پر آبی انجام شد. نتایج حاصل از پهنه بندی رودخانۀ بشار براساس شاخص IRWQIsc در دورۀ کم آبی، نشان دهندۀ کاهش کیفیت آب رودخانه از بالادست به سمت پایین دست رودخانه است؛ به طوری که 66/41 درصد رودخانه (بالادست رودخانه در محدودۀ تنگ تیزآب تا دهنو) وضعیت به نسبت خوب، 34/8 درصد رودخانه (ورودی شهر یاسوج) وضعیت خوب، 33/8 درصد (قسمت میانی رودخانه در محدودۀ شاه مختار) وضعیت به نسبت بد و 66/41 درصد (پایین دست رودخانه) وضعیت متوسط داشت. در دورۀ پرآبی با وجود افزایش دبی و میزان بارندگی، افزایش چشمگیری در کیفیت آب در بالادست رودخانه مشاهده نشد. به طوری که براساس شاخص IRWQIsc در دورۀ پرآبی، 25 درصد رودخانه در وضعیت متوسط (تنگ تیزآب، تنگ سرخ و پایین دست قلات) و 75 درصد رودخانه در وضعیت به نسبت خوب قرار داشت. مقایسۀ دبی و شاخص IRWQIsc نشان دهندۀ آن بود که فقط در دورۀ پرآبی در پایین دست رودخانه، افزایش دبی باعث افزایش کیفیت رودخانه شده است و در بالادست رودخانه و همچنین دورۀ کم آبی رابطه ای بین دبی و شاخص IRWQIsc دیده نمی شود.

ارزش گذاری اقتصادی منابع طبیعی و الگوهای پرداخت برای بهره مندی از آن ها می تواند به کاهش تخریب محیط زیست و پیامدهای آن کمک کنند. برای براورد ارزش کاهش آلودگی رود بشار یاسوج از روش ارزش گذاری مشروط استفاده شد. برای اندازه گیری میزان تمایل به پرداخت افراد از مدل رگرسیون لجستیک استفاده شد، و سنجه های مدل ها براساس روش بیش ترین راست نمایی، برآورد شدند. تعداد 388 پرسشنامه به روش نمونه گیری تصادفی در شهر یاسوج جمع آوری شد. نتایج نشان داد که 229 نفر از پاسخ دهندگان (حدود 60/7%) حاضر اند برای کاهش آلودگی رودخانه بشار مبلغی بپردازند. نتایج تخمین مدل لاجیت نشان داد که ضریب متغیرهای توانایی مالی، اطلاعات در پرسشنامه، جنسیت، درآمد خانوار، استفاده از رود برای تفریح و پیشنهاد در تراز 5%، و متغیر مسئولیت پذیری در تراز احتمال یک درصد معنی دار است. متوسط تمایل به پرداخت ماهانه ی هر خانواده برای کاهش آلودگی این رودخانه براساس مدل لاجیت، 61819 ریال در ماه است و ارزش ماهانه ی کاهش آلودگی رودخانه بشار 2493/16 میلیون ریال برآورد شد.

در حال حاضر آب رودخانه بشار، منبع حیات آبزیان و تامین کننده آب موردنیاز حیات وحش و ساکنان حواشی آن است و یکی از سرشاخه های مهم رودخانه کارون می باشد. این پژوهش باهدف بررسی کیفیت آب قسمتی از رودخانه بشار که از منطقه حفاظت شده دنا عبور می کند، انجام گرفت. در این مطالعه در طول رودخانه بشار در محدوده موردمطالعه یازده ایستگاه انتخاب گردید و نمونه برداری از این مسیر 19068 متری به مدت سه روز متوالی در بهمن 1395 و در هر ایستگاه با سه تکرار انجام گرفت و درمجموع 33 نمونه جمع آوری گردید. درنهایت نمونه ها در ظروف شیشه ای درپوشید به آزمایشگاه منتقل گردید و پارامترهای نیترات (NO3)، فسفر (P)، اکسیژن خواهی بیولوژیکی (BOD)، کل جامدات محلول (TDS) و کلی فرم مدفوعی (Fecal coliform) استخراج گردید. داده های به دست آمده از طریق آزمون تی تک نمونه ای، آزمون تی غیر جفتی، آزمون تجزیه واریانس و آزمون همبستگی اسپیرمن مورد تجزیه وتحلیل قرار گرفتند. نتایج نشان داد میانگین فسفر (68/0±, 672/0) و کلی فرم مدفوعی (17/0±, 01/4) در آب بیشتر از حد مجاز استاندارد بود (01/0≤, p) و نیز در مقاطعی از رودخانه با حضور هم زمان چند کاربری انسانی، کشاورزی و صنعتی در اطراف آن، میزان دو پارامتر فسفر (همه ایستگاه ها به جز 2، 4 و 9) و کلی فرم مدفوعی (سه ایستگاه 7، 8 و 10) بیشتر از حد استاندارد بود (05/0P≤,≤, 0). همچنین تغییرات مکانی هر پنج فاکتور معلول ورود هم زمان فاضلاب تصفیه نشده سایت های سنگ شکن، استخرهای پرورش ماهی، روستاها و زمین های کشاورزی به آب رودخانه بود. از طرف دیگر، همبستگی مثبت معنی دار بین P، TDS، BOD و Fecal coliform نشانگر افزایش بار آن ها از منابع آلوده کننده در اطراف آب رودخانه به طور هم زمان بود؛ بنابراین آب رودخانه بشار در طی عبور از منطقه حفاظت شده دنا در ایستگاه های 7، 8، 10 و 11 که در مجاورت هم زمان چندین کاربری انسانی، کشاورزی و صنعتی قرارگرفته، تنزل کیفیت داشته و با توجه به مصارف انسانی و حیات وحش از آب آن در مسیر منطقه حفاظت شده، خطر آلودگی، بیماری و مرگ آن ها را تهدید می کند.

در این مطالعه به منظور شناسایی و بررسی ماهیان رودخانه بشار واقع در استان کهگیلویه و بویراحمد، نمونه گیری از ماهیان در فصل های تابستان و زمستان سال 1394 انجام گرفت. ماهیان به وسیله تور ثابت صید گردیده و به آزمایشگاه دانشکده دامپزشکی دانشگاه آزاد اسلامی واحد کازرون منتقل و پس از بیومتری به وسیله کلید شناسایی مورد شناسایی قرار گرفتند. نتایج به دست آمده نشان داد 13 گونه ماهی متعلق به چهار خانواده در رودخانه بشار زیست می نمایند که عبارتند از ماهی گل چراغ (Garra rufa)، بوتک (Cyprinion macrostomum)، ماهی برزم (Barbus barbulus)، سیاه ماهی یا سارده (Capoeta damascina). ماهی دشت ارژنی (C. barroisi)، توئینی (C. trutta)، سیاه ماهی یا تیل خوس (C. Capoeta)، شاه کولی جنوبی (Alburnus atropatenae)، حیف نان یا نازک (Chondrostoma regium) از خانواده کپورماهیان، قزل آلای رنگین کمان (Oncorhynchus mykiss) از خانواده آزاد ماهیان، گربه ماهی (Glyptothorax silviae) از خانواده گربه ماهیان، دو گونه سگ ماهی (Turcinoemacheilus kosswigi) و Paracobitis malapterura) از خانواده سگ ماهیان. بررسی درصد فراوانی ماهی ها نشان داد که ماهی گل چراغ بالاترین درصد فراوانی (49/23) و سگ ماهی پایین ترین درصد فراوانی (13/0) را دوره نمونه گیری به خود اختصاص دادند. خانواده کپور ماهیان نیز با 9 گونه و 99/96 درصد فراوانی، بالاترین درصد فراوانی ماهیان صیدشده را دارا بود. بین میزان فراوانی ماهیان با فصل نمونه گیری رابطه معنی داری مشاهده نگردید (05/0p>). نتیجه این که در تمام آب های شیرین کشور جمعیت غالب ماهیان متعلق به کپورماهیان می باشد.

حداقل جریان زیست محیطی در رودخانه سطح مطمئنی از حفاظت را برای محیط زیست وابسته به آب تهیه می کند. در کشور ما استفاده از روش هیدرولیکی محیط خیس شده می تواند گامی رو به جلو در این زمینه باشد. در این روش نحوه تشخیص نقطه بحرانی در منحنی دبی-محیط خیس شده همچنان با ابهاماتی رو به رو است. در این زمینه روش های شیب، انحنا و نقطه ایده آل توسط محققین مختلف ارائه شده است. در مقاله حاضر ضمن بیان روش محیط خیس شده، جریان زیست محیطی رودخانه بشار با استفاده از پارامترهای هیدرولیکی محاسبه گردید. متوسط نتایج روش های شیب، انحنا و نقطه ایده آل به ترتیب معادل 23 درصد، 8.4 درصد و 20.6 درصد متوسط جریان سالانه رودخانه است. نتایج روش های شیب و نقطه ایده آل در محدوده قابل قبول حاصل از نتایج کار تنانت قرار گرفتند ولی روش نقطه ایده آل به دلیل استفاده مستقیم از نقاط نمودار و سرعت بیشتر در محاسبات به عنوان روش برتر انتخاب شد.

این پژوهش سعی بر آن داشته است تا با معرفی فلور، شکل زیستی و کورولوژی پوشش گیاهی حاشیه رودخانه بشار و بانک بذر رسوبات آن در استان کهگیلویه و بویراحمد، نقش این رودخانه را در انتقال بذور و اهمیت رسوبات آبرفتی در نگهداشت و ذخیره بذر گیاهان مشخص کند. به این منظور، با پیمایش زمینی، لیست فلورستیک پوشش گیاهی حاشیه رودخانه بشار در نواحی دهنو، مختار، دروهان، کبگیان و رودشتی تهیه شد. سپس، برای تعیین وضعیت بانک بذر با استفاده از روش پیدایش نهال، از رسوبات نهشته شده در کناره رودخانه نمونه برداری شده و برای کشت به گلخانه منتقل شد. نتایج نشان داد در پوشش گیاهی حاشیه رودخانه و بانک بذر رسوب به ترتیب، 32 و 25 گونه گیاهی وجود داشت. از میان گونه های شناسایی شده، 20 گونه بین پوشش گیاهی حاشیه رودخانه بشار با بانک بذر رسوبات مشترک است و 5 گونه شامل Alyssum dasycarpum.، Chenopodium botrys، Erodium cicutarium، Medicago rigidula و Aeluropus littoralis فقط در بانک بذر رسوبات وجود دارد. نتایج اشکال زیستی پوشش گیاهی حاشیه رودخانه نشان داد 50 درصد از کل گونه های گیاهی از نوع همی کریپتوفیت است و تروفیت ها و ژیوفیت ها نیز به ترتیب 87/48 و 12/3 درصد را به خود اختصاص داده اند. در بانک بذر رسوب نیز، 36 درصد گونه ها جزء همی کریپتوفیت ها و 64 درصد گونه ها تروفیت هستند. نتایج تجزیه واریانس نشان داد از نظر تعداد گیاهچه رویش یافته بین بانک بذر رسوب در مناطق مختلف رودخانه بشار تفاوت معنا داری در سطح یک درصد وجود دارد؛ مقایسه میانگین نیز بر وجود اختلاف معنا دار بین بانک بذر رسوب همه مناطق به جزء منطقه کبگیان با دهنو دلالت دارد. از آنجا که رودخانه هایی با بار رسوبی قابل توجه، نشان دهنده وضعیت نامناسب اراضی بالادست و تخریب پوشش گیاهی است، بانک بذر رسوبات آبرفتی این رودخانه ها نیز کوچک و کم است که ضعیف بودن بانک بذر خاک حوضه آبخیز را نشان می دهد. بنابراین، تعیین وضعیت بانک بذر رسوباتی که به وسیله رودخانه حمل می شود، می تواند نقش کلیدی در آگاهی از وضعیت مدیریت حوضه ها ایفا کند.

رودخانه ها به عنوان مهم ترین عامل موثر در تنوع ژئومورفولوژیکی عوارض سطح زمین به شمار آمده و تحت تاثیر عوامل و متغیرهای مختلف پیوسته در حال تغییر می باشند. در این پژوهش تغییرات هیدروژئومورفولوژی رودخانه بشار از منظر مئاندرشدگی آن مورد بررسی واقع شده که برای این منظور ابتدا با استفاده از فاکتورهای هندسی و زاویه مرکزی، مئاندرهای رودخانه مشخص و مورد بررسی قرار گرفته. در شناسایی تنوع سیستم مئاندری مسیر رودخانه بشار، انواع مئاندرها تقسیم بندی شد که 20 درصد از مئاندرهای این رودخانه از نوع مرکب، 15 درصد از نوع شریانی، 15 درصد مستقیم و 50 درصد از نوع ساده تشکیل شده اند. در این تحقیق از روش سنجش از دور برای نمایش تغییرات 28 ساله رودخانه استفاده شده است در ادامه با استفاده از تصاویر ماهواره ای لندست مرز حوضه آبخیز بشار جدا و طی سال های 1990 و 2018 در نرم افزار ENVI به صورت طبقه بندی نظارت شده به روش Maximum likelihood یا حداکثر احتمال طبقه بندی صورت گرفت. سپس مسیر رودخانه رقومی گردید و تغییرات در هر دو دوره به تفصیل مورد بررسی قرار گرفت. نتایج این پژوهش نشان می دهد که 62 درصد مسیر رودخانه از سال 1990 تا 2018 جابجایی داشته است و 38 درصد دیگر بدون تغییر باقی مانده است. بنا به نتایج بدست آمده میزان تغییرات در سال 1990 حاکی از فعال بودن عوامل تغییرات هیدرولیکی رودخانه مانند حجم دبی، سرعت جریان و. . . در این بازه زمانی بوده است ولی با این وجود فعالیت های انسانی عامل اصلی تغییرات تا سال 2018 به حساب می آیند.